De kennisexodus: hoe organisaties hun meest waardevolle bezit behouden

Door: STARC op 2 december 2025

Over drie jaar gaat Jan met pensioen. Dertig jaar ervaring in complexe installaties, ontelbaar veel projecten uitgevoerd en een intuïtie die alleen komt van jarenlange praktijk. Zijn collega’s noemen hem het wandelende naslagwerk van het bedrijf. Maar wat gebeurt er met al die kennis als Jan zijn gereedschap inlevert? Voor veel organisaties in de bouw- en installatiebranche is dit scenario dagelijkse realiteit. De grote kennisexodus is begonnen.

De stille crisis van verdwijnende expertise

De cijfers zijn ontnuchterend. Het CBS rapporteert dat in 2024 93.000 mensen met pensioen gingen. Van de 2,2 miljoen baanopeningen tot 2028 betreft maar liefst 90% vervangingsvraag, voornamelijk door pensionering. Zowel in absolute als in relatieve zin wordt de grootste vervangingsvraag verwacht in techniek, bouw en procesindustrie. Jaarlijks moet naar schatting 4,4% van de werkenden met een opleiding in deze sectoren worden vervangen, wat neerkomt op bijna 95.000 personen (ROA – De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2028). 

Maar het gaat niet alleen om aantallen. Het gaat evengoed om de aard van de kennis die verdwijnt. Ervaren vakmensen beschikken over wat wetenschappers ’tacit knowledge’ noemen: stilzwijgende kennis die niet in handboeken staat. Het is de ervaring die merkt wanneer constructiedetails in de praktijk extra werk opleveren, de intuïtie om potentiële problemen te herkennen en de wijsheid die voortkomt uit duizenden opgeloste uitdagingen.

Meer dan procedures: de anatomie van vakkennis

Traditioneel proberen organisaties kennis vast te leggen in procedures en handboeken. Maar vakkennis in de bouw bestaat uit verschillende lagen:

• Expliciete kennis. Dit zijn de feiten, procedures en technische specificaties die relatief eenvoudig te documenteren zijn. Denk aan NEN-normen, installatievoorschriften en rekenmethodes.
• Impliciete kennis. De ervaring die ontstaat door jaren van praktijk. Wanneer vertraagt regelgeving de uitvoering? Wanneer dreigt de planning te ontsporen? Deze kennis zit in zintuigen en intuïtie.
• Relationele kennis. Het netwerk van contacten, leveranciers en specialisten. Wie bel je voor een specifiek probleem? Welke leverancier levert altijd op tijd? Deze sociale kennis is vaak net zo waardevol als technische expertise.
• Contextuele kennis. Het begrip van organisatiecultuur, klantvoorkeuren en projectdynamiek. Waarom werkt een bepaalde aanpak wel bij klant A maar niet bij klant B?

Wacht niet tot het te laat is

Veel organisaties wachten met kennisborging tot het te laat is. Pas als het pensioenfeest gepland staat, begint de paniek. Dan volgen geforceerde ‘kennissessies’ waarbij een ervaren medewerker in een paar weken zijn levenswerk moet overdragen aan een opvolger. Onbegonnen werk.

De digitale transformatie in kennisbehoud

Moderne technologie biedt ongekende mogelijkheden om vakkennis te behouden en over te dragen. Maar het gaat niet om het digitaliseren van bestaande methodes. Het gaat om fundamenteel nieuwe manieren van kennisopslag en -overdracht.

1. BIM

Stel je voor: Jan staat voor een complexe warmtepompinstallatie. Met een tablet legt hij zijn werkwijze vast in een interactief BIM-model. Elke handeling wordt gekoppeld aan het juiste onderdeel, met uitleg over het waarom en tips voor veelvoorkomende problemen.

Het resultaat is geen statische handleiding, maar een levende kennisbank waarin nieuwe medewerkers virtueel kunnen ‘meelopen’ met de expert. Ze kunnen inzoomen op specifieke onderdelen, alternatieve scenario’s bekijken en hun eigen vragen toevoegen.

2. AI-gestuurde kennisassistenten

Large Language Models (LLM) maken het mogelijk om de volledige kennisbank van een organisatie toegankelijk te maken via natuurlijke taal. In plaats van zoeken in stapels documenten, kunnen medewerkers gewoon vragen stellen:

• “Hoe pak ik een complexe dakconstructie aan volgens de nieuwste regelgeving?”
• “Wat zijn de meest voorkomende problemen bij ventilatie-installaties in kantoorgebouwen?”
• “Welke leveranciers hebben de beste levertijden voor prefab beton?”

De AI-assistent geeft niet alleen antwoorden, maar verwijst ook naar relevante experts, eerdere projecten en best practices.

3. Augmented Reality instructies

Met AR-brillen kunnen ervaren monteurs hun werkwijze vastleggen zoals zij het daadwerkelijk uitvoeren. De instructies worden geprojecteerd over de werkelijke installatie, met pijlen, labels en stapsgewijze uitleg.

Nieuwe medewerkers krijgen dezelfde AR-instructies tijdens hun werk. Ze zien letterlijk wat de expert zag, inclusief waarschuwingen voor potentiële problemen en tips voor efficiënt werken.

4. Digitale mentorschappen

Video-opnames van ervaren vakmensen tijdens hun werk worden gekoppeld aan specifieke situaties en uitdagingen. Niet als training, maar als digitale mentors die beschikbaar zijn wanneer nodig.

Een jonge monteur die vastloopt bij een ongebruikelijke installatie, kan de ervaring van Jan oproepen: “Hoe zou Jan dit aanpakken?” De digitale mentor toont niet alleen de oplossing, maar legt ook de redenering erachter uit.

Van reactief naar proactief: een systematische aanpak

Succesvolle organisaties wachten niet tot mensen vertrekken. Ze maken kennisbehoud onderdeel van hun dagelijkse processen:

• Kennisaudit: wat hebben we te verliezen?
• Begin met een inventarisatie van kritieke kennis in je organisatie:
• Welke medewerkers bezitten unieke expertise?
• Welke processen zijn afhankelijk van specifieke personen?
• Waar zitten de grootste risico’s bij vertrek?
• Welke kennis is al gedocumenteerd en welke niet?

Digitale kennisinfrastructuur

Investeer in systemen die kennisbehoud ondersteunen:

• Centrale kennisbank met zoekfunctionaliteit
• Video-opname faciliteiten voor instructies
• AR/VR-tools voor interactieve training
• AI-systemen voor intelligente kennisopslag

De menselijke factor: cultuur van delen

Technologie alleen is niet genoeg. Succesvolle kennisoverdracht vraagt om een cultuur waarin delen wordt gewaardeerd en beloond. Maak kennisdeling onderdeel van functieomschrijvingen en beoordelingen. Geef ervaren medewerkers tijd en waardering voor hun rol als mentor. En vergeet niet dat jonge medewerkers ook nieuwe kennis meebrengen. Door kennisuitwisseling bidirectioneel te maken, ontstaat een leeromgeving waarin zowel ervaren als nieuwe medewerkers van elkaar leren, elkaar uitdagen en gezamenlijk de organisatie vooruithelpen.

De toekomst: van verlies naar vermenigvuldiging

Organisaties die nu investeren in kennisbehoud, leggen de basis voor een groot concurrentievoordeel. Ze transformeren van organisaties die kennis verliezen naar organisaties die kennis vermenigvuldigen.

De expertise van Jan verdwijnt niet als hij met pensioen gaat. Het wordt onderdeel van een digitale kennisbank die beschikbaar is voor alle medewerkers, 24/7. Jan en alleman kan voortbouwen op zijn ervaring en deze verder uitbreiden.

De kennisexodus is begonnen. De vraag is niet óf je medewerkers zullen vertrekken, maar wat er gebeurt met hun kennis als ze dat doen. Organisaties die nu handelen, zetten de eerste stappen naar een toekomst waarin waardevolle expertise nooit meer verloren gaat. STARC helpt organisaties bij het opzetten van digitale kennissystemen en het borgen van kritieke expertise. Wil je weten hoe jouw organisatie kan profiteren van systematisch kennisbehoud?

Plan een adviesgesprek